Zabytki

MUZEUM PAPIERNICTWA

Przy głównej trasie prowadzącej do granicy polsko-czeskiej w Kudowie na Ziemi Kłodzkiej, tuż przy wjeździe do Dusznik widzimy stojący przy drodze nad brzegiem Bystrzycy Dusznickiej zabytkowy młyn papierniczy. Papier czerpie się tu już od 400 lat, zaś lokalizacja obiektu nie jest oczywiście przypadkowa - była ona uwarunkowana zapotrzebowaniem na czystą wodę, niezbędną do produkcji. Papiernia dusznicka jest jedną z największych atrakcji turystycznych naszego pięknego regionu. Jest to jedyny zachowany i do dziś działający obiekt tego typu w Polsce i jeden z nielicznych w środkowej Europie.

Jak wynika z dokumentów archiwalnych i z napisu umieszczonego na kamiennym nadprożu, młyn wzniesiono, a właściwie odbudowano po wcześniejszej powodzi, w roku 1605. Dziś budynek wchodzi w skład zabytkowego kompleksu przemysłowego, harmonijnie wtopionego w otoczenie. Najbardziej charakterystyczne elementy to gontowy dach oraz fascynujący kontrast, jaki tworzą drewniane ściany suszarni z częścią murowaną obiektu. Szczególnie godne uwagi są drewniane woluty na ścianie szczytowej od strony zachodniej. Do dawnego budynku mieszkaniowo-produkcyjnego prowadzi dodatkowy pawilon wejściowy.

W roku 1562 pierwszy znany nam z imienia papiernik dusznicki Ambrosius Tepper sprzedał swój młyn papierniczy Nikolausowi Kretschmerowi z Saksonii. Papiernia pozostała w rękach Kretschmerów przez ponad 140 lat (1562 - 1706). Do dziś zachowały się dwa portrety olejne pokazujące Samuela (właściciela obiektu w latach 1640-1656) i Christiana Wilhelma (właściciela w latach 1689-1706). To właśnie kunsztowi kolejnych Kretschmerów wyroby dusznickie zawdzięczały swe dobre imię. W Dusznikach produkowano wówczas jedne z najlepszych papierów na całym Śląsku. Za swe zasługi bracia Gregor i Georg Kretschmerowie w roku 1607 otrzymali od cesarza Rudolfa II tytuł szlachecki. W roku 1685 wnuk Gregora, Christian, sprawujący także urząd burmistrza Dusznik, uzyskał przywilej na dostawę papieru do wszystkich urzędów we Wrocławiu. Dysponował on też prawem wyłączności na pozyskiwanie szmat na terenie Ziemi Kłodzkiej, co zapewniało odpowiednią ilość surowca do produkcji. Ostatni papiernik z rodziny Kretschmerów, Christian Wilhelm, prawnuk Gregora, w roku 1706 sprzedał młyn Antonowi Hellerowi z Friedlandu w Czechach. Potomkowie i spadkobiercy Hellera władali młynem do roku 1822. Najpierw papiernię przejął po ojcu Anton Benedikt Heller, a następnie jego zięć Josef Ossendorf, mąż Antonii Heller. Papiernikiem był też zięć Ossendorfa Jan Leo Königer. Sztuka wytwarzania papieru była wówczas ściśle strzeżoną tajemnicą, przekazywaną w rodzie z pokolenia na pokolenie. Rodziny papierników były wykształcone i obeznane ze sztuką, o czym świadczy dziś zachowany portret Ossendorfa przy klawesynie.

Za Hellerów w papierni wprowadzono nowe urządzenia i technologie. W roku 1719 koło podsiębierne zastąpiono nasiębiernym, dzięki czemu uzyskano więcej energii potrzebnej do przetwarzania szmat. Pierwszy na Śląsku holender, nowoczesne urządzenie do rozdrabniania włókien ze szmat, zamontowano właśnie w Dusznikach po roku 1737, co też doprowadziło do zwiększenia produkcji. Zainstalowano także urządzenia do wygładzania papieru (1742) oraz do cięcia szmat (1753).

W roku 1742, po pierwszej wojnie śląskiej, Ziemia Kłodzka przeszła pod panowanie Prus. W sześć lat później Anton Benedikt Heller zobowiązał się dostarczać dobrej klasy papier na potrzeby władz pruskich. Ponieważ oferowane przezeń wyroby dorównywały jakościowo i cenowo papierom holenderskim i francuskim, w roku 1750 Hellerowi przyznano tytuł oficjalnego dostawcy papieru na dwór pruski. Godność tę otrzymał także jego zięć, Josef Ossendorf.

W wyniku wojen napoleońskich na początku XIX w. produkcja papieru uległa zahamowaniu. Ostatni właściciel papierni związany z rodziną Hellerów, Jan Leo Königer, w roku 1822 zlicytował obiekt, który nabył wówczas Josef Wiehr z Ząbkowic Śląskich. Młyn pozostał w posiadaniu Wiehrów do roku 1939.

Papier ręcznie czerpany wytwarzano w Dusznikach aż do początku XX w. Tymczasem inne papiernie już w połowie XIX w. zmodernizowały produkcję, instalując maszyny papiernicze. W roku 1905 Karl Wiehr zaczął również maszynowo produkować papier i tekturę, lecz nie zdołał już nadrobić zapóźnienia, aż wreszcie w roku 1937 młyn zawiesił działalność ze względu na pogarszającą się sytuację finansową. W roku 1939 cały obiekt, stanowiący zabytek techniki i architektury przemysłowej, przekazano miastu. Już wówczas ostatni właściciel wyraził życzenie, by w papierni urządzić muzeum techniki.

Życzenia tego, zaświadczonego też w literaturze fachowej, długo nie można było spełnić. Na przeszkodzie stanęła wojna, w wyniku której Śląsk wraz z Ziemią Kłodzką znalazł się w granicach Polski. Inicjatywę podjął w roku 1968 polski przemysł papierniczy, urządzając w zabytkowym poniemieckim młynie Muzeum Papiernictwa.

Pierwsze eksponaty były skromne - były to wieszaki do suszenia tektury i kilka form czerpalnych z sitami żeberkowymi, z XIX w. Stopniowo kolekcja zaczęła się jednak wzbogacać, szczególnie o dawne urządzenia pomiarowe do oceny jakości papieru, które możemy dziś podziwiać w ramach stałej ekspozycji. Niezwykle cenne są też zachowane portrety właścicieli papierni. Podczas prac renowacyjnych, prowadzonych pod koniec lat sześćdziesiątych, w pomieszczeniach drugiego piętra odkryto malowidła z wieku XVII i XIX. Namalowano je na drewnianej powierzchni ścian i kasetonowego stropu. W latach 1987 - 89 zostały one gruntownie odrestaurowane.

Aby przywrócić papierni jej pierwotną funkcję, w roku 1971 wznowiono produkcję ręcznie czerpanego papieru. Papier ten wytwarza się jak dotąd na bazie celulozy, zaś zyski z jego sprzedaży dofinansowują działalność placówki. Produkcja odbywa się - jak dawniej - na parterze budynku młyna. Znajduje się tam holender do rozdrabniania celulozy, dwie kadzie czerpalne oraz prasy do odciskania. Czysta górska woda Bystrzycy Dusznickiej wciąż gwarantuje wysoką jakość papieru. W zależności od zapotrzebowania produkowane są papiery akwarelowe, rysunkowe, drukarskie i do pisania do formatu A2. Realizowane są też zamówienia specjalne, jak na przykład czerpanie papieru ze specjalnym znakiem wodnym według projektu lub pomysłu klienta. Oferowane są także atrakcyjne papiery artystyczne, zdobione kwiatami i ziołami Ziemi Kłodzkiej, albumy poezji, wyroby galanteryjne. Wykonywany jest również skład ręczny i druk wizytówek, listowników i innych wyrobów do formatu A3.

Muzeum Papiernictwa

57-340 Duszniki Zdrój, ul. Kłodzka 42
tel. (0-74) 866 92 48, tel./fax (074) 866 90 20
e-mail: biuro@muzpap.pl

tekst dot. Muzeum Papiernictwa: dr Gottfried Schweizer

KOŚCIÓŁ PARAFIALNY PW. ŚŚ. PIOTRA I PAWŁA

Kościół usytuowany jest na wyniesieniu terenu, oddzielony od ulicy wysokim kamiennym murem oporowym. Od strony północnej i zachodniej mur otacza kościół razem z terenem dawnego cmentarza przykościelnego. W murze od strony wewnętrznej znajdują się nagrobki i epitafia. Po lewej stronie od wejścia do kościoła stoi figura Jana Nepomucena, po prawej resztki fontanny.

Pierwsze wzmianki o parafii w Dusznikach pochodzą z 1324 r., które mówią o proboszczu dusznickim Albrechcie. Z 1346 roku pochodzi wzmianka o kościele z ołtarzem św. Katarzyny. Około połowy XVI w. powstaje w miejscu dawnej, drewnianej świątyni kościół murowany. Jego prezbiterium to południowo-wschodnia kaplica obecnego kościoła. W roku 1550 odbywają się w nim pierwsze protestanckie kazania. Pod koniec XVI wieku z pomocą cesarską kościół zostaje odnowiony, a w 1598 r. powstaje nowa kazalnica, przeniesiona później do kaplicy pw. Św. Trójcy. Początek XVII w. rozpoczyna się niefortunnie - pożarem kościoła, który zostaje odbudowany dopiero w 1629 r. Od 1623 r. kościół przechodzi w ręce katolików i w tych rękach dotrwał do dnia dzisiejszego. W latach 1641-1680 powstaje kamienna wieża, do dziś istniejąca, przebudowana w 1656 r. i później w 1675 r. W końcu XVII w. z powodu zniszczenia wewnętrznych drewnianych empor postanowiono jego przebudowę. W 1708 r. poświęcono kamień węgielny pod budowę nowego kościoła, ustawionego prostopadle do pierwotnego. Projekt barokowej budowli przygotowuje Lorenz Meyser z Kłodzka. Budowę zakończono w 1730 r. W 1771 r. następuje przebudowa sklepienia prezbiterium. W 1780 powstaje nowy chór muzyczny i polichromie dusznickiego malarza Grunda. W roku 1816 zbudowano obecną dzwonnicę, a w 1817 kaplicę północną. W trakcie wielkiego pożaru miasta w 1844 r. spłonęły dachy i zawaliło się sklepienie wieży.

Wewnątrz bogate wyposażenie, m.in. barokowy ołtarz główny z ok. 1730 r. autorstwa M. Kösslera z figurami z lat 1717-25, z obrazem wybitnego czeskiego malarza Piotra Brandla "Pożegnanie Apostołów Piotra i Pawła". Pozostałe ołtarze z 1720, 1725 i 1780 r. oraz z pocz. XIX w. Najcenniejszy jest ołtarz "Czternastu Wspomożycieli" z figurami najprawdopodobniej dłuta M. Kösslera. W kościele znajduje się również renesansowa chrzcielnica z 1560 r., zdobiona ornamentem, rokokowy prospekt organowy z 1780 r., liczne rzeźby i obrazy barokowe z XVIII i XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje ambona (1730 r.) autorstwa prawdopodobnie przez M. Kösslera, na zlecenie proboszcza J. Heinela. Ma kształt wieloryba z rozwartą paszczą. W 1732 r. figury Ewangelistów wykonał sławny śląski rzeźbiarz M. I. Klahr.

KOŚCIÓŁ POLSKO-KATOLICKI PW. MATKI BOŻEJ RÓŻAŃCOWEJ

Pierwotnie kościół ewangelicki szwedzkiego Związku Gustawa Adolfa, powstał jako pierwszy kościół tego związku na Śląsku. W 1844 r. fundator Riwotzky kupił teren przy ob. ul. Słowackiego. Budowę prowadził architekt Haeusler pod nadzorem król. isnp. Opitza. W fundamentach umieszczono słój z dwoma talarami i medalem z berlińskiej wystawy przemysłowej z 1844 r. Pierwotnie płaskie nakrycie wieży wykonane było przez przez Reunera z Wrocławia. Budowę kościoła zakończono w 1845 r., w sierpniu 1846 r. zawieszono w wieży dzwony. Wokół kościoła usytuowano cmentarz. W 1893 r. ukończono hełm wieży. W 1892 r. powstaje nowa zakrystia, posadzka kościoła, ołtarz, ambona i organy oraz wystrój malarski Rogowskiego. Od 1946r. świątynia ta słuzy kościołowi Polskokatolickiemu. Msze Św. odprawiane są w niedziele o godz 17.00 oraz w poniedziałek o godz. 16.00 (różaniec).

Kancelaria
ul. Słowackiego 14
57-340 Duszniki Zdrój
Tel 609 428 423
Ks. Proboszcz-dziekan: Bogdan Skowroński

KOŚCIÓŁ PW. NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA

Decyzję o budowie kościoła zdrojowego podjęto w roku 1897. Budowę rozpoczęto w 1899, a zakończono w 1902 r. Świątynia usytuowana jest na stoku góry, na tarasie. Prowadzą do niej kamienne schody od strony ul. Wojska Polskiego. Kościół obsługiwany jest przez Ojców Franciszkanów. Msze Św. odprawiane są w nim jedynie w okresie letnim.

KOŚCIÓŁ PW. ŚW. FRANCISZKA I LEONARDA ORAZ KLASZTOR OO. FRANCISZKANÓW

Zespół powstał w latach 1925-1926 jako klasztor i jednocześnie dom wypoczynkowy dla braci franciszkanów z całej prowincji śląskiej. Projekt obiektu wykonał architekt Fred Trumpke. Wszelkie prace wchodzące w zakres stolarki, a wiec ławki, drzwi kościelne i klasztorne, okna i całe umeblowanie pokoi wykonali bracia zakonni w stolarni klasztornej w Nysie pod kierunkiem dobrze wykształconego w tej dziedzinie brata Edwarda Mansfelda. Natomiast konfesjonał i stacje Drogi Krzyżowej zostały wykonane i sprezentowane przez dobrodziejów z Bytomia.

Msze Św. odprawiane są codziennie o godz. 7.00 i 19.00, a w niedziele i święta o godz. 7.00, 9.00, 10.15, 11.30 i 19.00.

DAWNA KAPLICA PW. ŚW. TRÓJCY

Kaplica stoi na Wzgórzu Rozalii (560 m n.p.m.) otoczona lasem bukowym. Można do niej dojść łagodną drogą wijącą się serpentyną po stoku lub 132 stopniami.

Budynek powstał jako kaplica wotywna pw. Św. Trójcy po zarazie w 1679 r. W 1704 r. powstaje przy kaplicy pustelnia. W 1806 r. opuszcza pustelnię ostatni eremita. Około połowy XIX w. dobudowano zakrystię. Domek pustelnika przylegający do kaplicy rozebrano w latach 60-tych XX-wieku. W 1970 r. kaplicę przekształcono w Muzeum Festiwali Chopinowskich (obecnie nie działa). Po południowej stronie kaplicy znajduje się nagrobek rodziny Fraise z datą 1685, w formie groty, z ułożoną na katafalku postacią kobiecą, która jedną dłonią podpiera głowę, a druga spoczywa na czaszce.

DWOREK IM. FRYDERYKA CHOPINA

Budynek powstał w latach 1802-1805 jako dom towarzyski, gdzie skupiało się życie kulturalne ówczesnego uzdrowiska. Budowę prowadził cieśla Kretschmer i murarz Stiller, projektantem był arch. H. Geissler. W 1808 r. dobudowano od północy salę bilardową. W 1826 r. koncertował w nim Fryderyk Chopin. Dworek usytuowany jest w pobliżu rzeki Bystrzycy Dusznickiej w Parku Zdrojowym. Obecnie odbywają się w nim liczne koncerty fortepianowe, przedstawienia teatralne, koncerty zdrojowe, wieczory z muzyką lekką, łatwą i przyjemna.

KAMIENNY OBELISK Z POPIERSIEM FRYDERYKA CHOPINA

Kamienny obelisk został ufundowany przez Wiktora Magnusa z zawodu leśnika, zamiłowanego w muzyce Chopina. W pobliżu miejsca historycznego koncertu wielkiego kompozytora stanął diorytowy głaz dwumetrowej wysokości z brązowym medalionem przedstawiającym popiersie artysty i podpisem w języku łacińskim "Fryderykowi Chopinowi, który w Dusznikach w roku 1826 swą sztuką prawdziwą i wysoką kulturą szlachetny duszy charakter w zaraniu młodości okazał, pomnik ten ku wiecznej rzeczy pamięci za pozwoleniem władz miejskich Polak Polakowi wystawił". Odlewu płaskorzeźby dokonała warszawska pracownia braci Łopieńskich według projektu Romana Lewandowskiego. Odsłonięcie obelisku nastąpiło 19 czerwca 1897 r.

POMNIK FRYDERYKA CHOPINA

Pomnik ten został zrealizowany wg projektu artysty rzeźbiarza Jana Kucza, który otrzymał jedną z dwu równorzędnych nagród w konkursie na pomnik Chopina w Londynie. Odlewu z brązu dokonała specjalistyczna pracownia warszawska "Brąz Artystyczny". Pomnik stanął w Parku Zdrojowym, przed południowym wejściem do Teatru Zdrojowego w 1976 r., w 150 rocznicę pobytu kompozytora w naszym mieście. Uroczystego odsłonięcia pomnika dokonano w czasie trwania XXX Międzynarodowego Festiwalu Chopinowskiego.

FIGURA WOTYWNA MATKI BOŻEJ Z DZIECIĄTKIEM

Postawiona w 1725 roku na Rynku jako wotum za uratowanie od zarazy. Prawdopodobnie pomnik ten wykonał znany śląski warsztat rzeźbiarza L. J. Webera. Przedstawia Matkę Bożą z dzieciątkiem Jezus w otoczeniu śś. Floriana i Sebastiana, strzegących miasto od zarazy i ognia.

KOLOROWA FONTANNA

Jest to jedna z trzech fontann Parku Zdrojowego i niewątpliwie jedna z największych atrakcji uzdrowiska. Dzięki podświetleniu kolorowymi reflektorami, regulacji wysokości strumienia wody oraz zmianom jego kształtu można oglądać efektowne widowisko. Pokazy "Kolorowej Fontanny" odbywają się od czerwca do września w każdą sobotę i niedzielę, w dni świąteczne oraz codziennie w czasie trwania Międzynarodowego Festiwalu Chopinowskiego.